Leestip: de juiste vraag

Graag delen we weer een leestip met je. Deze keer is dit het boek ‘De juiste vraag’, over de kunst van het vragen stellen in coachende gesprekken.
Auteurs: Joris Brenninkmeijer en Mieke Voogd, Boom december 2019.

“De juiste vraag” van Joris Brenninkmeijer en Mieke Voogd staat dit jaar voor het eerst op onze literatuurlijst. We hebben dit boek om twee redenen opgenomen:

1. Omdat het een verdieping geeft in het stellen van vragen binnen verschillende contexten en met diverse doelen. Een verdieping op de basisvaardigheden die we in de opleiding aanleren voor de verschillende fasen van een coachgesprek. Brenninkmeijer en Voogd gaan net wat verder, hebben een andere ordening en geven weer te denken over wanneer je welke keuzes kunt maken.

2. De tweede reden is dat we, met Brenninkmeijer en Voogd, vinden dat de basis van het ambacht van de coach het stellen van vragen is. En dat klinkt echt simpeler dan het is: welke vragen in welke fase? Hoe formuleer je ze zo dat je je doel bereikt? En hoe passen ze binnen de verschillende fasen van een coachgesprek? In onze opleiding besteden we veel aandacht aan structuur van een gesprek en van een coachtraject: “De juiste vraag is een mooie verdieping daarop.”

Het boek bestaat uit 3 delen:

  • Bewust vragen stellen,
  • Je repertoire uitbouwen,
  • Diepere lagen aanboren

Daarin zie je een opbouw van basis naar verdieping. In het eerste deel komt ook de basishouding van de coach aan bod; het vertrekpunt van de coach is, aldus de auteurs, het uitgangspunt van een OEN: Oprecht nieuwsgierig, Eerlijk en vanuit Niet weten.
Het eerste deel is gericht op het stellen van vragen en het belang daarvan binnen coaching. Welke vragen kun je stellen in welke fase, wat kan er misgaan en welke competenties heeft een coach nodig? Ze gaan in dit deel ook in op de kwaliteiten en valkuilen van een coach en wanneer een kwaliteit ook een valkuil kan worden.

In het tweede deel gaan ze in op verschillende stijlen en wordt je als lezer uitgenodigd te reflecteren op welke keuzes je maakt en in hoeverre je je wilt specialiseren of juist in de breedte wilt ontwikkelen. Alles kan, maar het belang van voortdurende professionele reflectie maken de auteurs inzichtelijk. In het afsluitende hoofdstuk van deel 2 bespreken ze bijzondere vragen, zoals Systemische vragen, Circulaire vragen, Socratische vragen en vragen om te reframen.

Het derde deel gaat over het belang van het non verbale, de lichaamstaal en hoe je daar als coach bij kunt aansluiten. De auteurs beschrijven hoe taal en taalgevoeligheid kunnen helpen bij het vinden van de ‘waarheid’ en het formuleren van vragen. Het laatste hoofdstuk helpt je om je je nog verder te ontwikkelen tot vragensteller door het ‘hoe’ en het ‘waarom’ te bespreken. Een mooie opbouw waar voor iedere coach in iedere fase van de ontwikkeling inspiratie, kennis, voorbeelden en reflectie te vinden is!

Nieuwsbrief maart 2021

Graag delen we weer tips en nieuws op het gebied van coaching in het onderwijs met je!
In de maarteditie van 2021 van de nieuwsbrief Coach in het Onderwijs lees je o.a.:

  • Blended coaching tijdens en na de pandemie, 10 tips voor coaches
  • Ervaringen met online coaching: door coaches in opleiding en opgeleide coaches
  • Nieuws over de opleiding Coach in het Onderwijs
  • Leestips over e-coaching

Ga naar de webversie van de nieuwsbrief Coach in het Onderwijs.

Leestips voor coaches: e-coaching

Wil je meer weten over blended en online coaching?
We kunnen je de volgende twee uitgaves van harte aanbevelen:              


1. E-coaching: direct aan de slag met het nieuwe coachen

Anne Ribbers en Alexander Waringa, Amsterdam 2020

De eerste druk van hun boek dateert uit 2012, zó lang hebben Ribbers en Waringa al ervaring met e-coaching en dat is te merken. In hun boek behandelen zij de achtergrond, geschiedenis en voor- en nadelen van online coachen. Ze bespreken de verschillende vormen van e-coaching (Skype, video, telefoon, chat, e-mail en sms). Hierbij ligt de focus op mogelijkheden van het schrijven bij e-mail-, chat- en sms-coaching.

In deel 1 geven zij een introductie op e-coaching: wat verstaan we er onder, welke typen zijn er en wat zijn de kenmerken. Ook geven ze relevante achtergrondinformatie op basis van onderzoek. Het is een gedegen uitwerking die veel inzicht geeft en stof tot nadenken. In deel 2, het meer praktische deel, geven ze handvatten aan de hand van het ABC-model en hun eigen methodiek. Hier gaan ze ook in op de meer technische aspecten zoals privacy en de mogelijkheden van de verschillende platforms. In deel 3 tenslotte werken ze een online (of e-)coachingstraject uit.

Wat ons betreft een goed basiswerk waarin alle facetten van ‘e-coaching’ aan bod komen. Als (verstokte) ‘analoge’ coach kun je op basis van dit boek goed keuzes maken om je coachingstrajecten meer blended te gaan verzorgen. Wij vonden het met name vanuit die gedachte inspirerend en refereren er geregeld naar in de opleiding ‘Coach in het onderwijs’. Het leverde ons zelfs ideeën op om onze opleiding zelf door te ontwikkelen naar een blended opleiding!

2. Het succes van online coaching

Mirjam Windrich, Houten 2008

In ‘Het succes van online coaching’ laat Mirjam Windrich vanuit verschillende perspectieven de voordelen van online coaching zien: voor de cliënt, de werkgever en de coach. Aan de hand van talloze voorbeelden en ontwikkelingen op het gebied van mentale training en psychotherapie legt zij uit waarom online coaching, met de nadruk op e-mail-coaching, zo goed werkt. In hoofdstuk 2, 3 en 4 gaat ze in op de voordelen hiervan voor de cliënt, de werkgever en de coach. Ze legt uit wat de overeenkomsten zijn met meditatie, geeft praktische tips en ervaringen vanuit de praktijk. Een aanrader voor iedere coach die meer online wil gaan doen.

Blended coaching tijdens en na de pandemie: 10 tips voor coaches

Je bent begonnen als coach op jouw school, je hebt er echt zin in! Spannend is het ook: starten met een coachopleiding en meteen al beginnen met coachen. Gaat het lukken? Je start lekker op, docenten worden aan je toegewezen en je voert je eerste gesprekken.
Maar dan: de 1e lockdown, de school gaat dicht, de startende docenten geven net als jij vanuit huis les en ze nemen geen contact meer met je op. ‘In de overlevingsstand’. En je wilt ze ook niet ‘lastigvallen’. Je besluit de coaching even ‘on hold’ te zetten.

Voor veel (startende) coaches zal dit herkenbaar zijn. In ieder geval horen we die geluiden vaak en we herkennen het zelf ook vanuit ons werk als coaches in het onderwijs. Wat is wijsheid? De coaching voortzetten of even laten, of wellicht iets hier tussen in? Welke manier van contact onderhouden past het beste binnen deze situatie?

Gelukkig hebben we inmiddels ervaring opgedaan met online en blended coaching zodat we in ieder geval digitaal de relatie met de coachee warm kunnen houden. Dat blijkt ook voor de coachees van belang; startende docenten geven aan dat ze vast contact met een coach in het begin fijn vinden. Ze kennen immers nog niemand in de school en starten nagenoeg “cold turkey” met nieuwe leerlingen, nieuwe collega’s en nieuwe schoolcultuur. Allemaal redenen om de coachees niet te laten zwemmen. Hoe onderhoud je deze relatie zonder overbelasting? Hoe zet je blended coaching in hiervoor?

In dit artikel zetten we 10 tips voor je op een rij:

 

Tip 1: Houd het contact warm. Stel kleine vragen via bijvoorbeeld app of e-mail, stuur eens “zomaar” een berichtje als je weet dat je coachee een spannende les heeft gegeven.

Online coaching: wat is het, hoe werkt het, wat zijn de voor- en nadelen? Wat zijn de beste tips die we je kunnen geven? Veel van wat we doen en denken is gebaseerd op aannames. In de opleiding ‘Coach in het onderwijs’ onderzoeken we die altijd met elkaar onder het motto: Aannames, je hebt ze, je kunt niet zonder, maar onderzoek ze wel!
Laten we dat ook eens doen voor online coaching.

Aanname 1: Echt coachen is fysiek samenkomen in dezelfde ruimte, f2f (face to face), al het andere is een afgeleide vorm en doen we alleen omdat het moet.

Dat dachten wij eerst ook: “Het beste is ‘echt contact’; online onderhouden we alleen contact wanneer het moet. Dan wel via videobellen om het “echte coachen” zo goed mogelijk te benaderen.”
Wat blijkt maar weer: er is veel meer mogelijk.
Fysiek f2f, online f2f (beeldbellen), online zonder elkaar te zien (telefoneren) en online zonder elkaar te spreken op hetzelfde moment of op een ander moment (appen en e-mailen): het is allemaal in te zetten in een coachingstraject. Let wel: in blended vorm.

Overigens kwamen wij er ook achter dat wij onszelf vooral erg comfortabel voelen bij het f2f coachen omdat we dat “altijd zo doen”. Herkenbaar?

 

Tip 2: Werk met verschillende vormen van coaching binnen een coachingstraject.

Aanname 2: Voor goed contact tijdens de coaching is fysieke aanwezigheid en f2f contact onontbeerlijk.

Er is onderzoek gedaan naar de invloed van nabijheid op de interpersoonlijke communicatie. Daaruit blijkt dat fysieke aanwezigheid niet perse bepalend is voor een persoonlijk gevoel van intimiteit of intensiteit in de communicatie met de gesprekspartner. Oogcontact is niet perse nodig voor een goede coachrelatie. Sterker nog, als het eerste contact f2f is, wordt dat als meer belastend ervaren dan wanneer het eerste contact online is. In f2f contact wordt relatief veel tijd en energie gestoken in de veiligheid. Bij e-coaching kan de coachee zelf de plek kiezen. Het verblijven in de eigen vertrouwde omgeving kan het gevoel van veiligheid en controle vergroten (Ribbers en Warringa, 2020).

Ook kan de afwezigheid van beeld, de ander niet zien, soms leiden tot minder stereotypering en vooroordelen. We weten allemaal hoe snel dat kan gaan; hoe we elkaar “zien” op basis van uiterlijke kenmerken, kleding etc. Als je elkaar niet ziet, moet je je een beeld vormen op basis van wat iemand zegt, van de inhoud.

Bovendien blijkt dat sommige mensen zich juist meer op hun gemak voelen als ze niet gezien worden. Dit wordt ook wel ‘sociale anonimiteit’ genoemd. Dan valt alles rondom sociaal wenselijk gedrag weg, let er niemand op hoe je eruit ziet en kun je de kleding aantrekken die je wilt. Sommige mensen voelen zich vrijer zonder in beeld te zijn (Ribbers en Warringa, 2020). Sociale anonimiteit verlaagt onze drempel om met anderen samen te werken en eerlijk te zijn over problemen en beperkt de kans op gezichts- en reputatieverlies. Sociale anonimiteit zorgt ook voor meer gelijkheid tussen personen: als we niet weten wie de ander is, is het lastiger om ons meer of minder te voelen.

 

Tip 3: Voer eens een telefoongesprek zonder beeld met je coachee en bespreek met elkaar achteraf hoe dat was. (herken je de voordelen?)

Aanname 3: Alleen tijdens het gesprek ontstaan de belangrijkste inzichten bij de coachee.

Tijdens een coachingsgesprek kun je de juiste vragen stellen, zien wat je vragen doen, de stilte benutten en goed afstemmen met je coachee. Dat is zeker waar. Maar hoe zit het met het leren, met de professionele ontwikkeling: vindt die ook alleen tijdens het gesprek plaats?

“Het gebeurt in het ondertussen”, dat benadrukken wij ook in de opleiding altijd. In het gesprek kun je bevragen en onderzoeken. Bij sommigen valt het kwartje meteen, bij anderen pas later. Ontwikkeling vraagt niet alleen een goed gesprek, maar zeker ook doordenken, nog eens overdenken, uitproberen in de praktijk, het er nog eens met anderen over hebben, etc. Kijk maar naar hoe je zelf leert. Dat gebeurt niet op één bepaald moment. Blended coaching biedt de mogelijkheid om na een gesprek een goede opdracht te geven of later nog eens terug te komen op een opdracht of les, bijvoorbeeld via e-mail. Zo kun je vaker korte contactmomenten onderhouden. Dit biedt de coachee meer tijd om zelf na te denken, en in de eigen tijd dingen uit te zoeken en hierop te reageren. Het is dan wel van belang om goed af te spreken wanneer jij weer reageert, bijvoorbeeld binnen 2 werkdagen.

Ook appen is een geschikt medium, met name voor korte contactmomenten. Je kunt met je coachee afspreken dat deze je appt na afloop van een spannende les om te vertellen wat er goed is gegaan.

 

Tip 4: Stuur een opdracht via e-mail en laat de coachee ook via e-mail reageren.

 

Tip 5: Vraag je coachee om na afloop van een les een korte appje te sturen met een eerste reactie.

Aanname 4: Coachen via e-mail is onpersoonlijk en omslachtig.

Het verbaast ons als opleiders soms hoe weinig het schrijven ingezet wordt in coaching. De startende coaches schrijven overigens wel, maar de coachees soms een stuk minder. Wordt dat ook als ‘teveel’ en ‘belastend’ gezien? Als je schrijft, neem je immers afstand van je ervaring, kun je reflecteren. Soms is het hierbij nodig dat je als coach een goede reflectieopdracht geeft, soms doet de coachee dit al uit zichzelf.
Het schrijven van zo een reflectie vindt vaak tussen de bijeenkomsten plaats, waarna deze pas na 2 of 3 weken besproken wordt in een f2f bijeenkomst.
Waarom is dat zo? En kan dit niet anders?

E-mail blijkt wat dat betreft veel mogelijkheden te bieden. Enkele voordelen om e-mail in te zetten in je coachingstraject:

1. E-mail is tijdsonafhankelijk. De coachee kan zelf bepalen wanneer en waar deze aan de opdrachten/doelen werkt en er iets over schrijft. Ook kan de coachee dan zelf de reflectiemomenten kiezen, korte notities maken en opsturen en daar weer een reactie op krijgen en dan weer verder denken.

2. Met e-mail is een aaneenschakeling van (korte) contacten mogelijk. Je hoeft niet meer zoeken naar een contactmoment iedere twee maken, maar hebt vaker kort contact. Minder tijd tussen de contactmomenten biedt ook de mogelijkheid om kleinere, concrete stappen te zetten en dus ook successen te boeken en daar op voort te bouwen. Contactfrequentie en succes van het coachingstraject blijken met elkaar samen te hangen; hoe meer persoonlijk contact, hoe meer de coachee het traject als een succes zal ervaren (Ribbers en Waringa, 2020).

3. De coachee heeft een grotere mate van autonomie om zelf het tijdstip en de plaats van de coaching te bepalen. De controle komt dus meer bij de coachee dan bij de coach te liggen. Als coaches worstelen we vaak ermee om het ‘eigenaarschap bij de coachee te houden’, dat kan via inzetten van e-mail (asynchroniteit) versterkt worden.

4. Nog een voordeel van e-mail is de sociale anonimiteit waar we het eerder over hadden: doordat de coachee zich niet druk maakt over de zelfpresentatie en de beoordeling van de ander, wordt het gemakkelijker om zichzelf open te stellen voor de coach (Ribbers en Waringa, 2020).

 

Tip 6: Zet e-mail in bij je coachingstrajecten!

 

Tip 7: Maak goede afspraken over termijn waarbinnen jij als coach reageert.

Tot zover een greep uit de mogelijkheden van online coachen. We hebben diverse mogelijkheden en voordelen benoemd om je te helpen heel bewust na te gaan denken over online coachen en hoe je dit kunt integreren in je coachingstrajecten.

We zijn benieuwd naar jullie gedachten en ideeën hierover: laat het ons vooral weten. Ook als je bepaalde ervaringen hebt opgedaan met online coachen.

Uiteraard kleven er ook nadelen aan online coaching: zo heb je minder zicht op non verbale signalen, en weet je minder eenvoudig of je ‘rapport’ hebt. Online, zeker zonder beeld, is het veel lastiger te checken of je boodschap goed begrepen is. E-mailberichten luisteren nauw, formulering doet er toe en het  kan soms best lang duren voordat je er achter komt dat je bericht verkeerd is overgekomen.

Juist daarom is het zo krachtig om online en offline coaching te combineren: blended coaching.

 

Tip 8: ga experimenteren met een blended coachingstraject.

Trouwens: ook blended intervisie is mogelijk!

Tenslotte nog twee technische tips voor bij het beeldbellen:

 

Tip 9: test voorafgaand aan ieder gesprek je apparatuur (camera, geluid) en internetverbinding.

 

Tip 10: wees je bewust van lichtval (zorg dat je helder en duidelijk in beeld komt) en de omgeving waarin je zit, zorg dat deze rustig oogt.

 

Meer tips lezen? Bekijk dan ook onze leestips over e-coaching!

Online coaching: ervaringen van coaches

Online opleiden, leren en werken is het nieuwe normaal geworden. Zo ook in de opleiding Coach in het Onderwijs, want na drie live bijeenkomsten vereisten de maatregelen tegen Covid-19 van ons om de opleiding online voort te zetten.

De kennis en ervaringen die we het afgelopen jaar met online opleiden hebben opgedaan gebruiken we direct om onze bijeenkomsten optimaal in te richten. Zo werken we in kleine wisselende groepen, geven we concrete opdrachten en oefeningen en lassen we regelmatig pauzes in. En hoewel onze coaches-in-opleiding gewend zijn om online les te geven aan hun leerlingen, is het online coachen toch even wennen. Drie deelnemers uit de opleiding Coach in het onderwijs (Nicole, coach in het po, Aaltsje, coach in het vo en Nette, coach in het mbo) en twee oud-deelnemers (Dennie en Sylke, allebei coach in het vo) hebben wij gevraagd naar hun ervaringen uit de praktijk:

 

Ervaringen van coaches-in-opleiding

Ik ben online coaching minder gaan zien als de ondergeschikte variant van “echte coaching” en me meer gaan richten op de mogelijkheden die online coaching biedt. Vanaf dat moment heb ik hele mooie dingen zien gebeuren in de ontwikkeling van mijn coachees en heb ik veel goede en mooie gesprekken online.” (Nicole)

“Ik voer op dit moment alleen maar online gesprekken. Dit vind ik eigenlijk niet echt lastiger dan in een offline situatie. Het maken van afspraken gaat nu soms zelfs makkelijker, ik heb het gevoel – en krijg dat ook vaak terug van de coachees – dat het contact er niet minder door is.” (Nette)

Hoe zorg je voor het opbouwen van een relatie tussen nieuwe docenten onderling, nu ze elkaar grotendeels alleen online spreken? Hoe kun je hen helpen zich meer verbonden te voelen met de onderwijsorganisatie?

We laten onze nieuwe docenten zich voorstellen via zowel e-mail als ook tijdens online overleggen/studiedagen. Ik ben er extra alert op om ze overal bij te betrekken, regelmatig contact op te nemen om te vragen hoe het gaat en ze mee laten kijken met collega’s, voor zover dat mogelijk is.” (Nette)

“Ik probeer studenten en nieuwe docenten zoveel mogelijk aan te moedigen om aan te sluiten bij allerlei online overleggen, vergaderingen en bijeenkomsten. Ook heb ik ze aangemoedigd om online bij elkaar op lesbezoek te gaan.” (Aaltsje)

Wat ervaar je anders bij online coachen?

Lastig is dat je andermans reactie en emotie niet helemaal kunt peilen en zien, waardoor het moeilijker is om je in te leven in de ander. Positief is wel dat het de coachee de kans geeft om even na te denken. Je kunt gemakkelijk even van je scherm wegkijken en nadenken, terwijl het face to face al snel ongemakkelijk wordt. Ook vind ik het leuk en fijn dat je online gemakkelijker dingen erbij kunt pakken, zoals als een filmpje of een document dat je even gauw kan laten zien via schermdelen.” (Aaltsje)

Een van mijn startende collega’s is snel afgeleid. Toen ik online gesprekken met hem ging voeren hielp hem dit om gefocust te blijven. Een andere starter vond het juist wat ongemakkelijk wanneer we één-op-één een gesprek voerden. Zij werd dan onrustig. Met haar ben ik gaan wandelen, waardoor we alsnog mooie gesprekken hadden omdat zij zo minder druk ervoer. Een andere collega zat thuis met coronaklachten. Hierdoor ervoer ze afstand tot de werkvloer. Door online gesprekken met haar te voeren en te appen, voelde zij zich gezien. Ik vind het fijn dat ik nu per coachee kan nadenken over welke vorm van coaching ik in kan zetten.” (Nicole)

 

Ervaringen van opgeleide coaches

En hoe vergaat het de opgeleide coaches die in 2019-2020 de coachopleiding hebben gevolgd? Wat heeft de opleiding hen gebracht als het gaat om online coachen? We vroegen het aan Dennie en Sylke (allebei zijn zij coach in het vo).

Wat is jouw ervaring met het online coachen van collega’s, wat maakt het voor jou anders dan live coachen?

Veel online meetings verlopen snel en vlot. Ik merk dat er weinig ruimte is om even stil te staan in het hier en nu. Gewoon letterlijk even stil blijven en nadenken. Een valkuil is dat een coachgesprek in dezelfde flow doorgaat. Daarom maak ik regelmatig gebruik van online whiteboards (bijvoorbeeld met www.miro.com) en laat de coachee daar via digitale post-its gedachtes, antwoorden, vragen en dilemma’s ‘opplakken’. Het feit dat de coachee iets moet opschrijven op een post-it zorgt ervoor dat de coachee meer nadenkt en er ontstaat rust en stilte. En er is nog een voordeel: je kunt het whiteboard opslaan, zodat je het eventueel de volgende keer er weer bij kunt pakken of even door kunt nemen.” (Dennie)

“Qua coachgesprekken is er geen verschil, de koffiemomenten zijn wel minder en daarom voelt het  online al snel veel serieuzer. En ja, iemand even opvangen in het heetst van de strijd, dat is lastig. Maar verbinding leggen lukt, mits er (internet)verbinding is. Ik had ook een bijzondere ervaring: een van mijn coachees leerde ik kennen via een digitaal startgesprek, gevolgd door enkele digitale coachgesprekken. Toen ik een keer naar school ging voor het regelen van facilitaire zaken sprak ze mij aan waarna ik mezelf voorstelde, ik had haar niet herkend!” (Sylke)

Welk inzicht uit de coachopleiding heeft jou juist in het afgelopen jaar bij het online coachen geholpen?

Dat het belangrijk is om ook online rekening te houden met je houding en hoeveel ‘lichaam’ je van elkaar ziet. Ik zorg ervoor dat ik bijna helemaal in beeld ben en vraag van de coachee om de laptop of de stoel wat verder naar achter zetten.” (Dennie)